آمونیاک بالا در سالنهای مرغداری، نخستین دشمن سلامت تنفسی و عملکرد رشد است. وقتی غلظت آمونیاک از حد قابلقبول بالاتر میرود، پرزهای تنفسی آسیب میبینند، اکسیژنرسانی کاهش مییابد و زمینه برای عفونتهای ثانویه فراهم میشود. نتیجهاش افت اشتها، کاهش رشد، افزایش ضریب تبدیل و بسترهای خیس و کیکی شده است. رویکرد درست، «کاهش تولید آمونیاک از منبع» است؛ یعنی کاهش نیتروژن دفعی از راه اصلاح جیره. در این مقاله، راهکارهای عملی کاهش آمونیاک در بستر مرغداری با اصلاح جیره، نقش مدیریت عملیاتی و نکات پایش دورهای را بهصورت کاربردی و متناسب با شرایط ایران بررسی میکنیم.
مکانیسم تولید آمونیاک در بستر؛ از اسیداوریک تا رطوبت
بخش عمده نیتروژن دفعی طیور بهصورت اسیداوریک و بخشی نیز بهصورت پروتئینهای هضمنشده وارد بستر میشود. در حضور آنزیم اورهآز و فعالیت میکروبی، اسیداوریک به آمونیاک تبدیل میشود. شدت این فرآیند تحتتأثیر رطوبت، دما و pH بستر است؛ هرچه بستر مرطوبتر و قلیاییتر باشد، نرخ تبدیل و آزادسازی آمونیاک بیشتر است. نشتی آبخوریها، تراکم بالا، تهویه ناکافی و استفاده از خوراک با قابلیت هضم پایین، رطوبت بستر را بالا میبرد. از سوی دیگر، پروتئین خام اضافی در جیره، بهجای رشد، به نیتروژن دفعی بدل میشود و سوخت گاز آمونیاک را فراهم میکند.
بهطور عملی، وقتی رطوبت بستر از حدود ۲۵–۳۰٪ فراتر میرود، خطر کِیکشدن و تولید آمونیاک محسوس میشود. دمای سالنهای ایران در زمستان بهدلیل محدودیت تهویه برای حفظ گرما، اغلب بالا و رطوبت نسبی زیاد است؛ همین وضعیت، محیط ایدهآلی برای تبدیل اورات به آمونیاک میسازد. بنابراین، کلید کنترل در دو نقطه است: کاهش نیتروژن دفعی از طریق جیره و شکستن چرخه رطوبت–دما–pH از طریق مدیریت بستر و تهویه.
پیامدهای آمونیاک بالا بر سلامت، رشد و کیفیت بستر
اثر نخست آمونیاک بالا، آسیب بافتی در مجاری تنفسی است. مخاط تحریک میشود، مژکها از کار میافتند و راه برای عوامل بیماریزا باز میشود. در گلههای گوشتی، این موضوع به کاهش مصرف خوراک، افت رشد، افزایش ضریب تبدیل و تأخیر در رسیدن به وزن هدف منجر میشود. مشکلات چشمی، اشکریزش و التهاب ملتحمه نیز رایجاند و ظرفیت اکسیژنگیری پرنده را محدود میکنند. در سطح بستر، آمونیاک بالا اغلب همنشین «بستر خیس» است؛ نتیجهاش سوختگی کفپا، تاول سینه و کاهش کیفیت لاشه است.
چالش اقتصادی هم جدی است: تلفات پنهان، وزنگیری نامطلوب، هزینه درمان و افزایش مصرف انرژی برای تهویه. در کنار آن، بوی نامطبوع، نارضایتی همسایگان و فرسایش تجهیزات فلزی را نباید دستکم گرفت. هدف عملیاتی بسیاری از مزارع، نگهداشتن آمونیاک زیر ۲۰–۲۵ پیپیام است؛ سطحی که معمولاً با تنفس راحت پرنده، بستر خشکتر و شاخصهای رشد بهتر همراه میشود.
نقش اصلاح جیره در کاهش آمونیاک؛ از تعادل اسیدهای آمینه تا منابع مطمئن
اصلاح جیره، پایهایترین اهرم کنترل آمونیاک است. منطق کار روشن است: هر گرم پروتئین خام اضافی که جذب نشود، در نهایت به نیتروژن دفعی و آمونیاک تبدیل میشود. راهکار اثرگذار، حرکت از «فرمولاسیون بر اساس پروتئین خام» به «فرمولاسیون بر اساس اسیدهای آمینهٔ قابلهضم (الگوی پروتئین ایدهآل)» است. با این تغییر، میتوان پروتئین خام را بهصورت هدفمند ۰٫۵ تا ۱٫۵ واحد درصد (بسته به سن و هدف رشد) کاهش داد و همزمان نیازهای لیزین، متیونین، ترئونین و والین را با افزودن اسیدهای آمینه سنتتیک یا منابع باکیفیت تأمین کرد.
- کالیبرهکردن تعادل اسیدهای آمینه بر پایه لیزین قابلهضم (مرجع) و رعایت نسبتهای توصیهشده برای متیونین+سیستئین، ترئونین، و والین.
- تمرکز بر قابلیت هضم: استفاده از کنجاله سویا باکیفیت، ذرت یا جو با یکنواختی آسیاب و کنترل مایکوتوکسینها.
- کاهش سدیم و تنظیم تعادل الکترولیتی برای مهار مصرف آب و رطوبت بستر.
- بهکارگیری آنزیمها (فیتاز و آنزیمهای NSP) برای آزادسازی مواد مغذی و کاهش پروتئین هضمنشده.
انتخاب منابع پروتئینی قابلاعتماد میتواند دفع نیتروژن و میزان آمونیاک را کاهش دهد و ریسک نوسان کیفیت را کم کند. در اقلیم ایران، که کیفیت آب و سختی آن در برخی مناطق بالاست، تنظیم الکترولیتها و کنترل نمک جیره نیز بهصورت غیرمستقیم، از رطوبت بستر و در نتیجه از آمونیاک میکاهد.
تعادل اسیدهای آمینه و مدیریت پروتئین خام؛ چگونه علمی کاهش دهیم؟
اصل «پروتئین ایدهآل» میگوید نسبت اسیدهای آمینه قابلهضم به لیزین باید ثابت و مطابق نیاز فیزیولوژیک باشد. این رویکرد اجازه میدهد بدون کمبود، پروتئین خام را پایین بیاوریم. در عمل، اغلب میتوان با تقویت لیزین، متیونین، ترئونین و در مراحل رشد میانی والین و ایزولوسین، ۰٫۸–۱٫۲ واحد درصد پروتئین خام را کاهش داد و با رشد برابر یا بهتر، نیتروژن دفعی را کم کرد. در جیرههایی که محدودیت فضا یا نیاز به انرژی بالاتر وجود دارد، ترکیب این استراتژی با افزودن منابع پرانرژی مانند پودر چربی وارداتی کمک میکند کاهش پروتئین خام بدون افت رشد انجام شود؛ یعنی نیتروژن دفعی کمتر، در حالیکه چگالی انرژی جیره حفظ شده است. دقت در ماتریس آنزیمی فیتاز (کاهش اثر ضدتغذیهای فیتات و آزادسازی اسیدهای آمینه) و استفاده از پروتئاز میتواند این مسیر را امنتر کند.
- راستیآزمایی اسیدهای آمینه بر پایه «قابلهضم ایلول» نه خام؛ تا خطای ناشی از تفاوت منابع کم شود.
- مدیریت فیبر محلول و نامحلول برای تعدیل عبور روده و کاهش تخمیر پروتئینی.
- پایش یکنواختی خوراک (CV) و کیفیت پلت؛ یکنواختی پایین بهمعنای کمبود/مازاد نقطهای و افزایش نیتروژن دفعی است.
هر کیلوگرم نیتروژن که وارد رشد نشود، به بستر میرود و احتمال تبدیل به آمونیاک را بالا میبرد؛ اصلاح جیره یعنی هدایت نیتروژن به عضله، نه به هوا.
افزایش قابلیت هضم و سلامت روده؛ آنزیمها، افزودنیها و کیفیت فرآوری
کاهش آمونیاک تنها با پایینآوردن پروتئین خام رخ نمیدهد؛ باید «هضمپذیری» را بالا برد. فیتاز با کاهش کمپلکس فیتات–پروتئین، آنزیمهای NSP (مثل زایلاناز/بتاگلوکاناز) با کاهش ویسکوزیته و پروتئاز با شکستن پروتئینهای مقاوم، ورود پروتئین هضمنشده به روده بزرگ را کم میکنند؛ در نتیجه تخمیر پروتئینی و تولید آمینها و آمونیاک کاهش مییابد. کیفیت فرآوری خوراک نیز تعیینکننده است: آسیاب مناسب، ژلاتینهشدن متعادل نشاسته و پایداری پلت (بدون سوختن پروتئین) جذب را بهبود میدهد.
- افزودنیهای کاهنده آمونیاک با مکانیسمهای متفاوت: عصاره یوکا (کاهش فعالیت اورهآز/بوی آمونیاک)، اسیدهای آلی (پایینآوردن pH محتویات و مدفوع)، پروبیوتیک/سینبیوتیک (تعدیل میکروبیوم).
- کنترل مایکوتوکسینها برای حفظ پرزهای روده و جلوگیری از نشت پروتئین؛ روده سالم یعنی جذب بهتر و نیتروژن دفعی کمتر.
- آب باکیفیت و مدیریت الکترولیتی برای مهار اسهال تغذیهای و رطوبت بستر.
در مزرعه، هر کاهش محسوس در بوی آمونیاک معمولاً همزمان با بستر خشکتر و مدفوع سفتتر دیده میشود؛ علامتی که نشان میدهد هضم و تعادل اسمزی بهبود یافته است.
مدیریت عملیاتی مکمل: تهویه، رطوبت بستر و افزودنیهای جاذب
اصلاح جیره باید کنار مدیریت بستر اجرا شود. تهویه حداقلی زمستانی برای خروج رطوبت و گازها حیاتی است؛ تنظیم فشار منفی، توزیع یکنواخت هوای ورودی و پایش رطوبت نسبی، سهگانهای است که بستر را از «کِیک» نجات میدهد. در آبخوریها، ارتفاع درست، جلوگیری از چکه و کنترل فشار، خط مقدم خشکسازی بستر است. بهصورت عملی، هدفگذاری رطوبت بستر در محدوده ۲۵–۳۵٪، نقطه تعادل مناسبی میان رفاه و کنترل آمونیاک ایجاد میکند.
- افزودنیهای بستر: زئولیت/بنتونیت (جذب رطوبت و آمونیوم)، آلومینیوم سولفات و اسیدکنندههای بستر (کاهش pH و فراریت آمونیاک).
- مدیریت بستر: زیرورو کردن دورهای، افزودن لایه خشک در نقاط خیس (زیر آبخوریها)، و خروج سریع بستر بهشدت آلوده.
- پایش: استفاده از تیوب/کاغذ سنجش آمونیاک یا سنسور دستی برای اینکه تخمین بویایی جای خود را به عدد بدهد.
نکته اقلیمی ایران: در روزهای سرد، کاهش بیش از حد تهویه برای صرفهجویی در انرژی، در نهایت با بستر خیس و آمونیاک بالاتر، هزینههای پنهان بیشتری تحمیل میکند. تعادل حرارت–رطوبت را با تنظیم برنامه فنها و هیترها برقرار کنید.
مدیریت تأمین و پایش دورهای؛ یکنواختی کیفیت و مسیرهای پایدار
کنترل آمونیاک به پایداری کیفیت خوراک گره خورده است. تغییرات ناگهانی در پروتئین خام، قابلیت هضم یا بار آلودگی میکروبی نهادهها، توازن اسیدهای آمینه و الکترولیتها را برهم میزند و به رطوبت بستر و آمونیاک دامن میزند. تأمین مواد اولیه از مسیرهای پایدار بنادر وارداتی به حفظ یکنواختی کیفیت خوراک کمک میکند و امکان برنامهریزی جیره را بالا میبرد.
- کنترل کیفی ورودیها: رطوبت، پروتئین، فعالیت اورهآزی کنجاله سویا، آلودگی میکروبی و مایکوتوکسینها.
- استانداردسازی فرآیند: یکنواختی میکس، دمای گرانولاسیون، و CV کمتر از ۱۰٪ برای توزیع یکدست افزودنیها.
- پایش دورهای سالن: ثبت هفتگی آمونیاک، رطوبت بستر، مصرف آب و انرژی؛ با آستانههای اقدام مشخص (Action thresholds).
چالش رایج مزارع ایرانی، نوسان تأمین و تغییر فرمول است. راهحل، قرارداد تأمین پایدار، تعریف مشخصات فنی روشن و بازخورد منظم از واحد تولید به واحد تأمین است.
نکات کلیدی و چکلیست اجرایی برای کاهش آمونیاک
- کاهش هدفمند پروتئین خام با تکیه بر تعادل اسیدهای آمینه قابلهضم؛ اصلاح ۰٫۵–۱٫۵ واحد درصد بسته به سن.
- افزودن آنزیمها (فیتاز/NSP/پروتئاز) برای ارتقای هضم و کاهش پروتئین دفعی.
- انتخاب منابع پروتئینی پایدار و باکیفیت از محصولات معتبر؛ کنترل رطوبت و مایکوتوکسینها.
- مدیریت آبخوریها و تهویه حداقلی برای نگهداشتن رطوبت بستر در ۲۵–۳۵٪.
- بهکارگیری افزودنیهای بستر (زئولیت، اسیدکنندهها) در نقاط خیس و پرریسک.
- پایش غلظت آمونیاک و ثبت شاخصها؛ اقدام اصلاحی وقتی روند افزایشی مشاهده شد.
اصلاح جیره؛ پایهایترین راهکار کنترل آمونیاک
جمعبندی ساده است: اگر میخواهید آمونیاک را در ریشه کنترل کنید، نیتروژن دفعی را کم کنید؛ و این یعنی اصلاح جیره. با فرمولاسیون بر پایه اسیدهای آمینه قابلهضم، کاهش معقول پروتئین خام، ارتقای هضمپذیری با آنزیمها و انتخاب منابع مطمئن، میتوان تولید آمونیاک را از منبع محدود کرد. سپس با تهویه درست، مدیریت رطوبت و افزودنیهای بستر، «باقیمانده» آمونیاک را به حد امن رساند. این رویکرد یکپارچه، بهبود رفاه، رشد بهتر، بستر خشکتر و هزینههای کمتر را بهدنبال دارد. برای دریافت برنامه اصلاح جیره و راهکارهای کاهش آمونیاک، با کارشناسان تجارت دانه کیهان تماس بگیرید.
سؤالات متداول
۱) چرا آمونیاک در سالنهای مرغداری افزایش مییابد؟
منبع اصلی، تبدیل اسیداوریک و پروتئینهای هضمنشده به آمونیاک در بستر مرطوب و قلیایی است. نشتی آبخوریها، تهویه ناکافی، تراکم بالا و جیره با پروتئین خام اضافی یا قابلیت هضم پایین، شرایط را برای تولید آمونیاک فراهم میکنند. در زمستان ایران بهدلیل کاهش تهویه برای حفظ گرما، رطوبت بستر بالا میرود و آمونیاک سریعتر تجمع مییابد.
۲) آیا کاهش پروتئین خام میتواند آمونیاک را کنترل کند؟
بله، بهشرطی که بر پایه اسیدهای آمینه قابلهضم انجام شود. با تأمین نیازهای لیزین، متیونین، ترئونین و والین از طریق منابع باکیفیت یا اسیدهای آمینه سنتتیک، میتوان پروتئین خام را ۰٫۵ تا ۱٫۵ واحد درصد کاهش داد بدون افت رشد، و در نتیجه نیتروژن دفعی و آمونیاک بستر را کمتر کرد.
۳) چه افزودنیهایی برای کاهش آمونیاک توصیه میشود؟
در خوراک: فیتاز، آنزیمهای NSP، پروتئاز، اسیدهای آلی و عصاره یوکا برای بهبود هضم و کاهش فعالیت اورهآز. در بستر: زئولیت، بنتونیت، آلومینیوم سولفات و اسیدکنندههای بستر برای کاهش pH و جذب آمونیوم. انتخاب و دوز باید با توجه به شرایط مزرعه و هزینه–فایده انجام شود.
۴) چه شاخصهایی را برای پایش آمونیاک دنبال کنیم؟
اندازهگیری هفتگی آمونیاک با سنسور یا کیت رنگسنج، ثبت رطوبت بستر، دمای سالن و مصرف آب/خوراک. هدف، نگهداشتن آمونیاک زیر ۲۰–۲۵ پیپیام و رطوبت بستر ۲۵–۳۵٪ است. هرگاه روند افزایشی مشاهده شد، اقدام اصلاحی در تهویه، آبخوریها و جیره را همزمان اجرا کنید.
بدون دیدگاه